تبلیغات
شار ایران فردا - ‏«مروری بر مفهوم رفتار شهروندی‏»


درباره وبلاگ:


آرشیو:


آخرین پستها :


پیوندها:


نویسندگان:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:


آمار وبلاگ:



Admin Logo themebox

‏«مروری بر مفهوم رفتار شهروندی‏»

نوشته شده توسط:محسن رفیعیان
شنبه 22 اسفند 1388-05:06 ب.ظ

‏«مروری بر مفهوم رفتار شهروندی‏»

دکتر علی اكبرتقوایی[1]

محسن رفیعیان[2]

   

(جهت دریافت متن کامل به وبلاگ rafian.blogfa.comمراجعه کنید).

چکیده:

            شهروند فردیست که در رابطه با حکومت از سویی برخوردار از حقوق سیاسی و مدنی بوده و از سوی دیگر در برابر آن تکلیف هایی را بر عهده دارد. این حقوق و تکالیف از زمان ایجاد شهرها تا کنون همواره مورد توجه بوده، با این تفاوت که تا قبل از دو سه قرن اخیر به دلیل نادیده گرفته شدن حقوق مردم توسط اغلب حکومت ها، عمده مباحث بر حقوق شهروندی متمرکز بوده تا رفتارهای شهروندی، رفته رفته با پیشرفت جوامع توجه به مباحث رفتار شهروندی قوت یافت تا آنجا که در دهه های اخیر مقالات بسیاری در رشته های مختلف پیرامون این موضوع به نگارش در آمده است. مقاله حاضر نیز با مرور نظرات پیرامون رفتار شهروندی، تعاریف و مفاهیم آنرا بر شمرده و  ابعاد و عوامل موثر در بروز آنرا بیان می دارد. در پایان سازوکارهایی جهت ایجاد و پایداری اینگونه رفتارها در راستای تعالی اجتماع پیشنهاد شده است. این سازوکارها عبارتنداز: ارائه و بیان اهداف؛ که بر اساس وحدت میان چالش ها تهدیدات فراروی جامعه شکل گرفته باشد، تدوین ارزش های شهروندی وحدت یافته، با اعتبار و قدرت متقاعد کنندگی بالا؛ به صورتی که به عملکرد عالی، موفقیت، پاسخگویی فردی و خدمت به سایرین گرایش داشته باشد و درادامه خلق یک مدل رفتاری برای این ارزش ها و اصول و تقویت آن ضروری بوده، به عنوان گام آخر نیز بستر سازی قانونی و مدنی مورد نیاز می باشد.

واژگان کلیدی: رفتار شهروندی، ابعاد رفتار شهروندی ، شهروند، رفتار اجتماعی.

مقدمه:

قدیمی ترین شهرهای جهان، از هزاره های قبل از میلاد در تمدن های نیل، بین النهرین، هند، ایران و... بوجود آمده اند. با پیدایش شهر، ضمن نمایان شدن مفهوم شهروند، اصول و معیارهای شهروند، حقوق و رفتار شهروندی رفته رفته شکل گرفت، منشور حمورابی یکی از قدیمی ترین اسنادی است که توجه به این مباحث را نشان می دهد.

پس از انقلاب صنعتی جمعیت شهری رو به فزونی گذاشت و جمعیت های میلیونی در شهرها سکونت گزیدند، نظریه پردازان بسیاری در این دوران به جهت تنظیم روابط اجتماع، اقدام به تعریف حقوق و وظایف متقابل فرد و دولت پرداختند. توجه به وظایف شهروندان در قبال دولت (رفتار شهروندی) در ابتدا مورد توجه جدی نبود به طوری که عمده متون، به حقوقی که دولت ها در قبال شهروندان ملزم به رعایت بودند،  می پرداختند.

در این مقاله ضمن بررسی پیشینه نظرات مربوط به رفتار شهروندی، مروری بر مفاهیم و تعاریف صورت می پذیرد، عناصر و رویکردهای اصلی، ابعاد و عوامل موثر در بروز رفتار شهروندی بیان می گردد. در پایان با ارائه جمع بندی، پیشنهادات و سیاست هایی که مشوق بروز رفتار شهروندی در اجتماع است ارائه می گردد.

پیشینه تاریخی مفهوم رفتار شهروندی:

رفتار شهروندی به معنای امروزی خود پدیده ای نبود که از ابتدا به شکل امروزی تدوین گردد. در این زمینه ابتدا به بیان نظرات روسو که خود جمع بندی نظرات مطرح در قرون 17 و 18 می باشد می پردازیم، سپس تئوری هابرماس- یکی از جدیدترین صورت بندی های نظری در این باره- را مورد بررسی قرار می دهیم.

رفتار شهروندی در اندیشه های روسو:

مفهوم رفتار شهروندی در نظرات روسو‏ به اعمالی اطلاق می شود که فرد در جهت اعتلای جامعه و آسایش سایر افراد- کاملا با اراده- انجام می دهد. روسو « قرارداد اجتماعی » را اقدامی تاریخی و بعضا به مثابه فرضیه ای فکری توصیف می کند. هسته ی مرکزی کلام او دارای این مضمون است که افراد برابری و آزادی از دست داده را در مرحله ای عالی تر بازیابند. قرارداد اجتماعی روسو بدیلی در مقابل جامعه ی از خود بیگانه و دولت خودکامه و نتیجه « اراده عمومی» است. بنابراین می توان الگوی مورد نظر روسو را اراده گرایانه نامید. اراده ی آزاد شهروند جامعه؛ دولت .......................[3].  

رفتار شهروندی از دیدگاه هابرماس:

فلسفه سیاسی شهروندی هابرماس، یکی از جدیدترین صورت بندی های نظری در این باره را با نگاهی تحلیلی هنجاری عرضه می کند. گرانیگاه نظری این فلسفه سیاسی شهروندی را می توان دست کم به دو نظریه کلیدی شامل عقلانیت ارتباطی و اخلاق گفت و گویی ارجاع داد. هابر ماس با اتکا به این دو نظریه یک تیپ ایده آل از شهروندی به شکل یک شهروندی گفت و گویی تصویر نموده است که صفات شالوده ای آن اگر نگوییم منحصر به فرد، کم نظیر است، از جمله این صفات می توان به تلفیق " حق وظیفه " به صورت شهروندی محق موظف .....................

.....................( 2000 Podsakoff et al., ; 1994 Van Dyne et al. , )  

تعاریف و مفاهیم:

تعاریف رفتار شهروندی:

در یکی از تعاریف رفتار شهروندی که به وسیله بیتمن[11] و ارگان در سال 1983 مطرح شده است، به طور کلی آن دسته از رفتارهایی مورد توجه قرار می گیرد که علیرغم اینکه اجباری از سوی حکومت برای انجام آنها وجود ندارد، در سایه انجام آنها از جانب شهروندان، برای جامعه منفعت های ایجاد می شود(2003 Kwantes , ).

ارگان و گراهام مواردی از قبیل اطاعت، وفاداری و مشارکت را تشریح کردند که نتیجه هایی از ارتباط قولنامه ای هستند و این رفتارهای انفعالی، مسئولیت های شهروندی را نشان می دهند ودر این میان ارگان این دسته از رفتارها را به عنوان رفتارهای فرا نقشی مورد توجه قرار داد.

دردهه اخیر بسیاری از اصطلاحات برای تشریح چنین رفتاری استفاده شده اند نظیر: رفتار شهروندی سازمانی (Organ, 1991 )، رفتار اجتماعی گرایانه ( 1986 Brief & Motowildo  )، رفتار فرا نقشی ( 1995 Van Dyne et al , )، خود جوشی سازمانی[12] ( 1992 George & Brief, ) و حتی رفتار ضد نقشی.

فعالیت های مرتبط با نقش که فراتر از انتظارات وظیفه توسط فرد انجام می شود به عنوان رفتارهای فراتر از نقش تعریف می شود. این دسته از رفتارها در مواردی و توسط برخی از نویسندگان به عنوان رفتار شهروندی در نظر گرفته می شود( 2005 Adebayo , ).

رفتارهای اجتماعی گرایانه شامل طیف وسیعی از رفتارهای کمک کننده بوده و در بر گیرنده رفتارهای شهروندی است، اما نکته مهم اینست که در حالیکه رفتارهای اجتماعی گرایانه برای اعضا جامعه مفید است، ممکن است جنبه منفی برای جامعه نیز داشته باشد، به عنوان مثال ممکن است به فردی در راستای پنهان کردن یک عمل سوء کمک شود(1995 Moorman & Blakly, ).

بریف و موتوویلدو (1986) سه ویژگی رفتارهای اجتماعی گرایانه را به صورت زیر بیان کردند:

·        بوسیله اعضای سازمان شکل داده می شوند.

·        در جهت تعامل افراد، گروهها و سازمانها، در انجام نقش هایشان حرکت میکند.

·        با قصد ارتقا رفاه افراد، گروه ها و سازمانها انجام می گیرد. 

به هر حال چنین تعریفی از رفتارهای اجتماعی گرایانه برخی اوقات به دلیل همپوشانی مفهومی آن با سایر اشکال رفتارهای کمک کننده، تمایز آن را از رفتارهای فرانقشی و یا رفتار شهروندی با مشکل مواجه می کند (2005 Adebayo , ).

عناصر کلیدی تعریف رفتار شهروندی سازمانی عبارتند از:

v    گونه ای از رفتارها که از آن چیزی که به طور رسمی توسط قوانین جامعه تعریف می شود فراتر می رود.

v    یک گونه از رفتارهای غیر مشخص.

v    رفتارهایی که به طور مشخص پاداش داده نمی شود و بوسیله ساختارهای رسمی حکومت شناسایی نمی شود.

v    رفتارهایی که برای عملکرد، اثر بخشی و موفقیت اجتماع بسیار مهم اند(Castro et al , 2004 ).

مفهوم رفتار شهروندی:

................

نتیجه گیری و پیشنهادات

پیشرفت جوامع در طول تاریخ همواره مرهون تلاش همه افراد آن از بالاترین تا پایین ترین سطوح اجتماع بوده است، هنگامی که تمامی اقشار وظیفه قانونی و نقش معین خویش را بدرستی انجام دهند، جامعه در مسیر تعالی قرار می گیرد ولی این به تنهایی کافی نیست، کلیه وظایف را نمی توان مکتوب و قانونی به جامعه عرضه داشت، مردم نیز باید با تدبیر دست به رفتارهایی بزنند که از جانب مراجع رسمی مورد توجه قرار نگرفته و بسته به شرایط صورت می گیرد، این رفتارها برای عملکرد، اثر بخشی و موفقیت اجتماعی مهم است و تحت تاثیر عواملی همچون نگرش ها و گرایشات، رضایت، برابری، عدالت رویه ای، تعهد، فضای سیاسی جامعه و حمایت قانونی درک شده، قوت و ضعف می یابد. ابعادی همچون نوع دوستی، وجدان، ادب و ملاحظه، رادمردی و گذشت و فضیلت مدنی در همه این رفتارها مشترکند که برای بروز آنها باید مورد توجه قرار گیرند.

در پایان دسته ای از اقدامات سیاسی و اجرایی که می تواند زمینه بروز رفتار شهروندی در اجتماع را ایجاد و از بروز آن در راه تعالی جامعه بهره ببرد پیشنهاد می گردد :

§        ارائه و بیان اهداف که بر اساس وحدت میان چالش ها- تهدیدات فراروی جامعه شکل گرفته باشد.

§        تدوین ارزش های شهروندی وحدت یافته با اعتبار و قدرت متقاعد کنندگی بالا به صورتی که به عملکرد عالی، موفقیت، پاسخگویی فردی و خدمت به سایرین گرایش داشته باشد.

§        خلق یک مدل رفتاری برای این ارزش ها و اصول و تقویت آن.

§        بستر سازی قانونی و مدنی.

امید است با فزونی رفتارهای شهروندی اجتماع امروز ما سرآمد جوامع جهانی گردد.

منابع(جهت دریافت متن کامل به وبلاگ rafian.blogfa.comمراجعه کنید).



نظرات() 
تاریخ آخرین ویرایش:شنبه 4 اردیبهشت 1389 06:17 ب.ظ

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر