تبلیغات
شار ایران فردا - «برنامه ریزی مشارکتی»


درباره وبلاگ:

آرشیو:

آخرین پستها :

پیوندها:

نویسندگان:

ابر برچسبها:

نظرسنجی:

آمار وبلاگ:


Admin Logo themebox

«برنامه ریزی مشارکتی»

نوشته شده توسط:محسن رفیعیان
دوشنبه 1 آذر 1389-10:13 ق.ظ

  چکیده: ناموفق بودن روش های کل به جزء در برنامه ریزی ها و عدم درک صحیح از مردم و نیازهایشان مواردی هستند که لزوم مراجعه به خرد جمعی، بهره گیری از تبادل نظر و گفتمان گروه های مختلف اجتماعی در تصمیم سازی و تصمیم گیری ها را فراروی برنامه ریزان قرار داده اند. مقاله حاضر با مروری بر کلیات مشارکت ضرورت مشارکت عمومی و خصوصی در تهیه و اجرای طرح های توسعه شهری را برشمرده و شرایط عمده تحقق مشارکت در تهیه طرح های توسعه شهری و عوامل و مزایای تهیه طرح های توسعه مشارکتی، را بیان می­دارد. جمع بندی این مقاله پیرامون برنامه ریزی مشارکتی بدین شرح است: بسته به موضوع و سطح برنامه ریزی گاه از مشارکت بعنوان پارادایم و گاه در سطح یک تکنیک می توان بهره برد. در برخی موارد همچون بحران ها یا مواجهه با جعبه های سیاه مسایل و مشکلات نیز بسته های راه حل تحت عنوان پژوهش مشارکتی یا .... مطرح می گردد. پنداشتن این موضوع که از برنامه ریزی مشارکتی یا مشارکت در معنای عام به مثابه کلیشه­ای که در تمامی شرایط یا سطوح می توان استفاده نمود نیز اشتباه است و باید به این مبحث همچون بسته ای نگریست که برای دستیابی به اهداف، گزینشی از اجزای آن یا کلش صورت می­دهیم. کلید واژه: مشارکت مردمی، برنامه­ریزی مشارکتی، طرح­های توسعه شهری   مقدمه: بکارگیری لفظ مشارکت در عرصه های گوناگون شهرسازی چندی است که جزء لا ینفک پیشنهادات، شرح خدمات، سیاست ها و ... گردیده است. ناموفق بودن روش های کل به جزء در برنامه ریزی ها و عدم درک صحیح از مردم و نیازهایشان مواردی هستند که لزوم مراجعه به خرد جمعی، بهره گیری از تبادل نظر و گفتمان گروه های مختلف اجتماعی در تصمیم سازی و تصمیم گیری ها را فراروی برنامه ریزان قرار داده اند. در طول این سال ها رویه های گوناگونی نیز جهت تهیه برنامه های مشارکتی بکارگرفته شده، هدف در اینجا بررسی موضوع مشارکت، ماهیت برنامه ریزی مشارکتی، رویه های آن و اینکه چگونه می توان به فرآیندی دست یافت که در آن ضمن احترام به آرا و نظرات ذینفعان و ذینفوذان برنامه ای درخور ارائه گردد.   نوشته حاضر در چند بخش کلی شامل کلیات، برنامه ریزی مشارکتی و جمع بندی ارائه گردیده است. در بخش کلیات مواردی همچون: چرا مشارکت، نقش و اهمیت، محدودیت ها و موانع، مراحل تحول مشارکت، ضرورت مشارکت عمومی و خصوصی در تهیه و اجرای طرح های توسعه شهری، شرایط عمده تحقق مشارکت در تهیه طرح های توسعه شهری و عوامل و مزایای تهیه طرح های توسعه مشارکتی در یک شهر ارائه گردیده، بخش برنامه ریزی مشارکتی نیز شامل: نظریه برنامه ریزی مشاركتی، تحول در مفهوم و اهداف دانش شهرسازی، ضرورت نگرش به برنامه ریزی به عنوان یك فرایند مشاركتی، برنامه ریزی برای مشارکت، پژوهش متعارف و مشارکتی، مراحل و زمان بکارگیری پژوهش مشارکتی، سلسله مراتب مشارکت شهروندان در تهیه طرح های توسعه شهری، تکنیک های مشارکت شهروندان در تهیه طرح های توسعه شهری(شنود عمومی، روش های تصمیم گیری گروهی در طرح های توسعه شهری) می باشد. نقش مشارکت: مشارکت اجتماعی درگیر ساختن مردم در خلق و مدیریت محیط طبیعی و مصنوعشان است. اهداف اصلی مشارکت عبارتند از: ·        درگیر ساختن مردم در پروسه های تصمیم سازی طراحی و برنامه ریزی ·   تامین خواست مردم در برنامه ریزی و تصمیم سازی به منظور ارتقاء برنامه ها، تصمیم ها، ارائه خدمات و کیفیت محیط و..... ·        تقویت حس محلی با دور هم جمع کردن انسان هائی که هدف مشترک دارند. اگرچه هر پروسه مشارکت موفقیت را تضمین نمی کند اما عدم موفقیت را به حداقل می رساند. چهار وجه ضروری برای مشارکت می توان مشخص نمود: ·        مشارکت ذاتاً چیز خوبی است. ·        مشارکت منبع آزادی و اطلاعات در مورد شرایط محلی، نیاز ها، طرز برخوردها و در نتیجه تاثیر تصمیم سازی است. ·        مشارکت رویکرد پلورالیستی دارد. ·         مشارکت ابزار دفاع از علایق و خواست های گروه های حاشیه ای اجتماع است(sanoff ، 2000 به نقل از APA). مشارکت در مباحث مربوط به توسعه موضوعی ریشه ای برای دستیابی به راه  حلی ممکن است. زندگی درحال حاضر نیازمند مشارکت مردم می باشد و برای تحقق مشارکت مردم باید چهارجوب نهادی مناسبی که مشارکت موثری را عرضه می کند ارائه گردد. مباحث محیطی بهترین ابزار برای دستیابی به مشارکت درمقیاس خرد و تمامی زمینه های مورد دغدغه شهروندان است. در سطح ملی هرشخص باید دسترسی مناسبی به اطلاعات مربوط به فضا که بوسیله نهادهای محلی عرضه می گردد داشته باشد. این اطلاعات شامل عناصر بحرانی(پایه ای) و فعالیت هایی است که در اجتماع صورت می گیرد. فرصت مشارکت در پروسه تصمیم گیری ایالت ها(مناطق) باید تسهیل کننده و تشویق کننده آگاهی عمومی بوده و مشارکت را بوسیله تهیه دامنه گسترده ای از اطلاعات دردسترس تامین نماید. بنابراین مردم برای تمرین راهی موثر باید به پروسه تصمیم سازی راه داشته به اطلاعات عمومی دسترسی داشته و بانهادهای تصمیم گیری مرتبط باشند( منبع: Public Participation and Sustainable Development on-line Module) مشارکت عمومی از مکانیسم هائی برای عملکرد شهری درسیستم دموکراتیک تشکیل شده است که در آن شهروندان به روش های ذیل می توانند مشارکت داشته باشند. ·        قبل ازاینکه تصمیم سازی صورت بگیرد، ازطریق مشاوره دادن ارائه توصیه و دیگر فرآیندهای توصیه ای. ·        بعد ازاینکه تصمیم سازی صورت گیرد بوسیله عمل در اجرای تصمیمات یا کنترل و نظارت به اجرا. چرا مشارکت: مشارکت کیفیت تصمیم سازی و تصمیم گیری را بالا می برد و آن را تکامل می بخشد. در عین حال نهادها به درستی نیازهای مردم را نمی دانند و با مشارکت بهتر می توانند نظرات عمومی را هنگامی که تصمیم شان را می گیرند در نظر داشته باشند. پس از تصمیم گیری نیز جامعه با کنترل بوسیله نیروها در تلفیق مدیریت تصمیم ها می تواند عمل کند، بدون تحقق این امر مشارکت در تصمیم منجر به شکست خواهد شد( منبع:Public Participation and Sustainable Development on-line Module) مراحل تحول مشارکت: مشارکت در مسیر تحول خود، مراحل مختلفی را پشت سرگذاشته است. این مراحل به شرح ذیل است: الف – مشارکت ابتدایی ورسمی که بیشتر به گفتگو با مردم تعبیر شده است؛ ب – مشارکت رفتار گرایانه وشرطی که نوعی بسیج اجتماعی است؛ ج- مشارکت ادغام گرا که به ادغام و یکپارچگی اجتماعی و فرهنگی کردن مبتنی است؛ د- مشارکت بعنوان فرآیند اجتماعی، عام،  جامع وچند جانبه که با همه گروه های مردم ارتباط پیدا می کند. این مشارکت، پیشرفته ترین مفهوم ونوع مشارکت است و فرآیند عام نامیده می شود. ه- مشارکت فرآیند، چند جانبه است که اشکال گوناگون فعالیت اجتماعی مانند فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و نظایر این ها را در بر می گیرد؛ و- مشارکت، فرآیندی است چند بعدی و مشروعیت آن تنها به دولت نیست، بلکه خود مختاری اجتماعی است که نهادها، انجمن ها، اتحادیه ها، ومردم آن را تعیین می کنند؛ ز- مشارکت فرآیندی چند فرهنگی است، زیرا همه اجزای فرهنگی و قومی تشکیل دهنده جامعه را در بر می گیرد(ارجمندنیا، 1380، 31 – 28). محدودیت ها وموانع مشارکت: در فرآیند شکل گیری نهادهای مدنی و سازماندهی مشارکت، موانع و تنگنا های بسیاری فراروی مردم و شهروندان قرار دارد. به طور کلی برای دستیابی به مشارکت سازمان یافته و نهادینه راه طولانی در پیش است. زیرا هنوز موانع باز دارنده زیادی برای تحقق امر مشارکت وجود دارد. آگاهی که محور اساسی مشارکت است هنوز وجود ندارد. مشارکت نیازمند بستری قانونمند آگاهانه و  مشارکت طلب است . محدودیت های عمده برای دستیابی به مشارکت عبارت است از: الف- محدودیت های ساختاری (نبود سازماندهی و زیرساخت ارتباطی و اطلاع رسانی)؛ ب- محدودیت فرهنگی – اجتماعی(تعداد زبان ها، مذاهب و نژادها...) ج- محدودیت نهادی (رویکردهای نخبه گرا، دیدگا ه های تحمیلی متخصصان و نظایر آن ها)؛ د- محدودیت های قانونی (نبود قوانین و مقررات ویژه ناظر بر روند تحول تشکل ها، سازمان های غیر دولتی و مردم)؛ ه- محدودیت های اقتصادی در زمینه های حمل ونقل، ساختار خانواده و عایله و محدودیت های زمانی؛ ح- محدودیت هایی در روشهای مورد استفاده از عقاید مردم وجود دارد، زیرا اگر عقاید مردم هم در فرآیند های مختلف استفاده شود، درزمانی استفاده می گردد که تمام تصمیمات قبلا اتخاذ شده است(الوانی، 1380، 31، 8). ضرورت مشارکت عمومی وخصوصی در تهیه واجرای طرح های توسعه شهری: رویکرد مشارکتی هم به عنوان مبنای تصمیم گیری جمعی وهم به عنوان شیوه ای برای دستیابی به فعالیت و همکاری مشترک، یکی از لوازم جامعه مدنی و برنامه ریزی دموکراتیک است. مشارکت شهروندان، تاثیرات گوناگونی برفرآیند تهیه و اجرای طرح توسعه شهری دارد و فراتر از اهداف مستقیم شهرسازی، به تعمیق مناسبات اجتماعی و سیاسی در میان شهروندان کمک می کند. از جمله این تاثیرات می توان به ایجاد علاقه و اعتماد در مردم برای توسعه، پیشرفت، تقویت همبستگی اجتماعی و روحیه همکاری و همدلی، استفاده بهینه از منابع و امکانات عمومی و خصوصی وکاهش دیوان سالاری و تمرکز گرایی اشاره کرد(شریفیان ثانی، 1380، 55-42). شرایط عمده تحقق مشارکت در تهیه طرحهای توسعه شهری: شرایط زیر، جلب مشارکت مردم در تهیه طرحهای توسعه شهری را امکانپذیر می کند: الف – اطلاع رسانی، دردرون مشارکت نهفته است وتقسیم عادلانه آن تا حدودی معادل با سهیم شدن در قدرت است؛ ب- کارآیی و اثر بخشی مشارکت به سطح آموزش و صلاحیت کسانی که در این گفتگو شرکت دارند و همچنین به حجم وکیفیت اطلاعات ارائه شده و به زمانی که برای بررسی هر موضوع آن اختصاص می یابد بستگی دارد؛ ج- مشارکت مستلزم تجدید مناسبات اجتماعی است؛ د- نهادینه شدن مشارکت به طیف تشکل ها و نهادهای جوامع محلی متقارن است. از این رو نهادینه شدن وپایداری مستلزم رویکردهای ذیل است:  1- اهمیت وجایگاه مشارکت و تاثیر آن در تعمیق جامعه مدنی، بعنوان یکی از راهبردهای نهادینه کردن مشارکت شناخته شود؛ 2- مشارکت بعنوان یکی از شرایط اساسی وموفق الزامی جهت تهیه برنامه های توسعه شهری است. عوامل و مزایای تهیه طرح های توسعه مشارکتی در یک شهر: عواملی که موجبات شکل گیری ایده طرح های توسعه را بر مبنای مشارکت شهر وندان فراهم کرده عبارت است از: ·   عدم تطابق طرح ها و برنامه های شهر سازی با نیازها و خواسته های مردم و بروز نارضایتی ها و واکنش های منفی نسبت به این طرح ها از سوی مردم طی دهه های گذشته؛ ·        اهمیت یابی نقش مردم در اداره امور جامعه و پیدایش وگسترش نظام های مردم سالار؛ ·        عدم توانایی مالی دولت ها برای تامین مالی طرح های شهری؛ ·        تجربه اثبات کرده که وضعیت اجتماعی و اقتصادی شهروندان بطور مستقیم  با میزان مشارکت آن ها ارتباط دارد؛ ·        احساس تهدید منافع شهروندان موجب گشته که بطرف عمل دسته جمعی و گروهی حرکت کنند، ·        احساس بیگانگی نسبت به طرح ها و عدم تداوم طرح های توسعه و عمران شهری. ضمنا مزایای تهیه طرح های توسعه مشارکتی نیز در یک شهر عبارت است از: الف- افزایش سطح آگاهی های عمومی جامعه ومردم ازطریق مشارکت، نسبت به میزان مسئولیت و حقوق خود به عنوان عاملان فعال طرح ها آگاه می شوند؛ ب- سهیم شدن درقدرت سیاسی و مدیریتی جامعه است که ازطریق تهیه طرح ها و برنامه های توسعه انجام می گیرد؛ ج- ایجاد حس مسئولیت اجتماعی و تعلق به جامعه که باعث درگیر شدن فعالانه مردم در مشارکت واجرای طرح ها می شود؛ د- بهبود کیفیت طرح ها با اتخاذ تصمیات درست تر و منطقی تر، تدوین اهداف و اولویتها، افزایش شناخت برنامه ریزان نسبت به شهر، برقراری ارتباط بین مردم و طرح، کاهش هزینه و زمان اجرای طرح ها ، گسترش منابع مالی طرح؛ ه – پذیرش طرح ها توسط مردم؛ و- عدم تمرکز برنامه ریزی ؛ ز- باز آموزی برنامه ریزان که هم برنامه ریزان وتصمیم گیرندگان و هم شهروندان در فرآیند آموزشی و شهرسازی درگیر می شوند؛ ح – دستیابی به مدیریت جوامع با شناخت نیازها، مسایل و اولویت های مردم (یاراحمدی، 1379، 30-20). درنهایت با شناخت وضع موجود وحصول به دیدگاه مشارکتی وضعیت مطلوب که همانا خواست مردم نیاز شهروندان یک شهر است، شناسایی وپاسخ داده می شود. رویکرد شهر سازی مشارکتی قادر است به شناخت دقیق و درست از خواست عمومی منجر گردد و بر مبنای این شناخت درست، می توان طرح و برنامه ها را تهیه کرد . در این صورت است که طرح با مردم تهیه و میزان مشروعیت آن نیز افزایش می یابد(یاراحمدی ، 1379،30-20). نظریه برنامه ریزی مشاركتی: در چند دهه آخر قرن بیستم تحولات شگرفی در جامعة غربی روی داده است كه تأثیری عمیق و وسیع در نظریه های برنامه ریزی و مدیریت توسعه به جای گذاشته است. از جمله این تحولات مهم می توان به فروپاشی نظام دو قطبی، گسترش دموكراسی، گسترش جنبش محیط زیست و مفهوم توسعة پایدار، پیدایش جامعة مدنی و تغییر مفهوم دولت، گسترش نقش مشاركت عمومی، توسعة جنبش پسامدرن و مانند اینها اشاره كرد. از حدود دهه 1980 با بهره گیری از تحولات جدید اجتماعی و فلسفی و اصلاح و تكمیل تجارب برنامه ریزی سیستمی و برنامه ریزی راهبردی، نظریه ها و روش های برنامه ریزی و مدیریت توسعه و عمران بیشتر به سمت اهداف كیفی، برنامه ریزی عملی، بهبود نظام مدیریت و بهر ه گیری از خرد جمعی و امكانات مشاركت عمومی روی آورده است. در حال حاضر شهرسازی دموكراتیك، نوعی پارادایم جدید در كشورهای پیشرفته غربی محسوب می شود كه سمت گیری نظری و عملی این رشته از دانش انسانی را به سمت آینده و شرایط قرن بیست و یكم نشان می دهد. (فصل مبانی تطری طرح ناحیه شهری مشهد،1383)   تحول در مفهوم و اهداف دانش شهرسازی، ضرورت نگرش به برنامه ریزی به عنوان یك فرایند مشاركتی: امروزه دانش شهرسازی به عنوان یك علم یا فن در مفهوم متعارف خود محسوب نمی شود ، بلكه به عنوان یك دانش میان رشته ای تلقی می گردد كه به جای قوانین قطعی و ثابت علمی و فنی با گرایش ها و متغیرهای اجتماعی و احتما ل پذیر سر و كار دارد. این دانش به دلیل دخالت مستقیم در منافع و مصالح گوناگون گروه های مختلف اقتصادی و اجتماعی، به شدت با مبارزات سیاسی و اجتماعی درگیر است و در عمل نمی تواند نقشی بی طرف و صرفاً علمی ایفا كند. از این جهت دانش شهرسازی ارتباط تنگاتنگی با تحولات و نظریه های سیاسی و اجتماعی مثل دموكراسی، عدالت اجتماعی ، حقوق اقلیت ها و غیره پیدا می كند. از مهمترین جریان های فكری و اجتماعی مؤثر در زمینه تغییر نگرش به دانش شهرسازی در دهه های اخیر باید به پیدایش و گسترش مفاهیم كیفیت زندگی، رفاه و عدالت اجتماعی، زیست بوم گرایی و توسعه پایدار اشاره كرد كه نفوذ و تأثیر آنها همچنان رو به گسترش است.  با توجه به اهداف و وظایف جدید شهرسازی، هر گونه اقدام و موفقیت در این زمینه به مشاركت جمعی نیاز دارد. از این نظر موضوع مشاركت رابطه مستقیم با بنیادهای برنامه ریزی یعنی چگونگی رسیدن به شناخت درست از نیازها و اهداف برنامه ریزی و چگونگی دستیابی به وفاق همكاری جمعی در مسیر توسعه و عمران پیدا می كند. از طرف دیگر هر نوع برنامه ریزی در زمینة توسعه و عمران شهری با مسائل مربوط به تعارض منافع، عدالت اجتماعی و دموكراسی درگیر می شود. از این نظر ضرورت های اجتماعی و مدیریتی ایجاب می كند كه به نحوی میان این منافع مختلف و متضاد آشتی و تعادل برقرار گردد. این كار مستلزم توسل به نوعی فرایند تصمیم گیری جمعی و مشاركت گروه ها و بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی در روند برنامه ریزی و مدیریت است. از این نظر، دانش شهرسازی علاوه بر رشته های علوم طبیعی و مهندسی به دانش های اجتماعی و سیاسی نیاز دارد. این وظیفه می طلبد كه اولاً برنامه ریزان به یك دانش عمومی در مورد عناصر اصلی تشكیل دهنده اجتماعات شهری مجهز شوند و ثانیاً نهادهای برنامه ریزی محلی و مشاوران آنها بیش از پیش به همكاری با نهادهای مختلف بخش عمومی، خصوصی و تشكل های مردمی روی آورند. یكی از عرصه های بحث انگیز و پرمسئله در زمینة برنامه ریزی و طراحی شهری، وجود تعارض میان اهداف و مقاصد عمومی، از یك طر ف، و منافع خصوصی افراد و شركت ها از طرف دیگر است. این امر معمولاً به كشاكش و تقابل نهادهای دولتی ، عمومی و بخش خصوصی در زمینه توسعه و عمران شهری منجر می شود. طبق تجارب جدید جهانی و حمایت نهادهای بین المللی توسعه از آن، در حال حاضر هم طرفداران اقتصاد متمركز دولتی و هم طرفداران لیبرالیسم اقتصادی پذیرفته اند كه توسعه و عمران شهری و منطقه ای بدون وجود یك دولت كارآمد و مسئول و بدون مشاركت همگانی راه به جایی نمی برد. به همین دلیل موضوع مشاركت عمومی خصوصی به یك عرصه مهم در زمینه برنامه ریزی و طراحی شهری تبدیل شده است. در واقع یكی از وظایف برنامه ریزان و طراحان شهری این است كه زمینه این همكاری را هر چه بیشتر فراهم سازند(فصل مبانی نظری طرح ناحیه شهری مشهد،1383)   برنامه ریزی برای مشارکت: دستیابی به مشارکت نیازمند برنامه ریزی می باشد که ملزومات و مراحل آن از این قرارند: ·        تعیین اشخاص یا گروه های درگیر ·        مشخص کردن اینکه کجا این گروه ها یا افراد باید وارد شوند؟ ·        تعیین اهداف مشارکت متناسب با افراد درگیر در پروسه. ·        تعیین روش های مشارکت پیشنهادی متناسب با منابع موجود ·        انتخاب روش مناسب برای دستیابی به اهداف ·        اجرا ·        ارزیابی پژوهش متعارف و مشارکتی: در روند برنامه ریزی هنگامی که با Black Box روبرو هستیم می توانیم از روش پژوهش مشارکتی بهره ببریم، جهت دستیابی به ماهیت این نوع پژوهش تفاوت های روش متعارف و مشارکتی ذیلا ارائه می گردد. ·        جمع آوری اطلاعات به صورت تکسویه(متعارف) و دو سویه(مشارکتی)   ·   پژوهش مشارکتی نه تنها زنان، مردان، کودکان بلکه همه آن هائی که در حاشیه اند همچنین کارکنان ادارات، سیاستگذاران و همه افرادی که تحت تاثیر تصمیم گیری ها قرار می گیرند را شامل می شود.  با توجه به ماهیت و زمان مطالعه در چرخه برنامه ریزی می توان عناصر روش پژوهش مشارکتی را  با عناصر روش پژوهش متعارف ترکیب نمود اما در هر حال این شیوه دارای ویژگی هائی است که آن را از دیگر پژوهش ها جدا می سازد، این ویژگی ها شامل: تمرکز بر فرآیند، تشریک مساعی، چاره گشائی و آگاهی رساندن می باشد(فرشاد گهر،1380). زمان بکارگیری پژوهش مشارکتی: زمانی که برای استفاده از نتایج نیاز به رابطه و تعهد باشد.  زمانی که هدف یا علاقه کارکنان یا جامعه بدست آوردن هدف های برنامه باشد.  زمانی که روندهای اصلی ناشناخته یا نسبتاً تعریف نشده باشند.  زمانی که پشتیبانی از استعدادهای بومی حائز اهمیت است(فرشاد گهر،1380). مراحل پژوهش مشارکتی: درخواست اطلاعات  تعریف سوال پژوهش  استفاده ماهرانه از سوالات پژوهش و تعیین اولویت آن ها  آگاهی از بحث ها و انتخاب روش ها  تجزیه و تحلیل داده ها  تجزیه و تحلیل یافته ها  انتشار چندگانه یافته ها  عملکرد(اجرا) (فرشاد گهر،1380). سلسله مراتب مشارکت شهروندان درتهیه طرحهای توسعه شهری: درسال 1969 آرنستاین مشارکت شهروندان را برحسب نردبانی با هشت پله، متناسب با حدود اختیارات تفویضی برای مشارکت کنندگان تشریح کرد که نمایانگر سه سطح از شرکت با عنوان سطح غیر مشارکتی ، مساوات طلبی و قدرت واقعی شهر وندان است.  اولین سطح (غیر مشارکتی ) مبتنی بر دستکاری یا عوام فریبی و درمان بود. این دو مرحله حاکی از عدم مشارکت شهروندان در تهیه طرح های توسعه شهری است که به ترتیب شهروندان به پذیرش سیاست های حکومت محلی ودولت  تن  می دهند(عوام فریبی یا دستکاری) و سپس خود را با سیاستهای از پیش تعیین شده تطبیق می دهند(درمان). نمونه هایی از آن می توان در هیات ها وبرنامه های مشاوره ای فرمایشی مشاهده کرد. دراین سطح محدود کردن وخارج نگه داشتن و در حاشیه قراردادن مشارکت کنندگان در تهیه طرح هدف اصلی می باشد.  دومین سطح (سه پله بعدی) شراکت، بعنوان مقدماتی برای مشارکت محسوب می گردد که نمونه آن، موقعیتهایی است که توسط مشارکت کنندگان در تهیه طرح ها مورد توجه قرار گرفته و هم برای صاحبان قدرت مرسوم مشاوره فراهم می کنند. این سطح با عنوان مساوات طلبی نمایشی (اطلاع دادن، مشورت و سفارش کردن) مطرح است. دراین سطح نوعی مساوات طلبی نمایشی یا فرمایشی در زمینه مشارکت در توسعه طرح های محلی صورت می گیرد. ابتدا شهروندان از برنامه های حکومت محلی مطلع می شوند(اطلاع دادن)، سپس دیدگاه های آن اخذ و مطرح می شود(مشورت خواهی) ودر ادامه حکومت برخی اقدامات مورد نظر را درخواست می کند (سفارش دادن) . آرنستاین پله آخر (سطح سوم ) را بعنوان شرکت یا همکاری، وکالت یا تفویض اختیار و نظارت واقعی شهروندان توصیف می کند که بازنمایی مشارکت حقیقی در مورد توسعه شهری است که مستقیما بر سیاست تاثیر می گذارد . در این سطح تمهیداتی برای اعمال قدرت شهروندان پیش بینی می شود که هم از طریق مشارکت وکلا و نمایندگان و نظارت اعمال می شود( شکل 1-1) (347-358:1995،arnestein به نقل از علی حسینی،1382).                                                            کنترل اجتماعی تفویض قدرت واختیار شرکت ( همکاری ) تقسیم جزیی منافع مشاوره (مشورت خواهی ) اطلاع دادن اصلاح ودرمان عوام فریبی (دستکاری ) شکل 1-1 تکنیک های مشارکت شهروندان در تهیه طرح های توسعه شهری شنود عمومی: شنود عمومی، فرآیندهای بودجه مشارکتی و رفراندوم از جمله مکانیسم های مشارکت می باشند. شنود عمومی جلساتی رسمی بین شهروندان و نهادهای دولتی به منظور مباحثه بر سر موضوعات مشخص مانند جریمه ها قوانین شهرداری یا دیگر نوع تصمیم هایی که بوسیله دولت گرفته می شود این جلسات در خلال فرآیند تصمیم سازی گرفته می شود جلسات عمومی معمولی در مراحل قانون گذاری  و اجرا برگزار می شود. هدف شنود عمومی کنترل و تسهیل ارتباط بین نهادهای دولتی و اطلاعات دولتی، نظرات یا تصمیماتی که بوسیله دولت اتخاذ می گردد بوسیله عمیق شدن در تصمیمات است . از دید قانونی شنود عمومی قابل پیروی نیستند نظرات و نکات که بوسیله مردم توصیف می گردند نیزاجباری برای نهادها ایجاد نمی کند حتی در برخی موارد نهادها مایلند برخلاف نفرات جلسات عمل کنند واین کار را انجام می دهند. چه مزایائی شنود عمومی دارد؟ الف: برای شهروندان ·        فرصت مطرح کردن نظرات، انتقادات وتحت تاثیرقراردادن تصمیمات عمومی ·        فرصت یادگیری یا انتقاد چشم اندازهائی که درزمینه های محیطی اجتماعی و اقتصادی گرفته می شوند. ·        آزادی بیان وشنیدن ·        فرصت دستیابی به تفاهم ب: برای تصمیم گیران ·        فرصت ارتباط گیری با اقشارمختلف اجتماع ·        فرصت ارتقاء کیفیت تصمیمات بوسیله برخورداری از بازتاب نظرات و آمال مردم ·        فرصت دسترسی به اطلاعات فرصت دستیابی، آشکارساختن و شفاف ساختن فرآیند تصمیم گیری(منبع: Public Participation and Sustainable Development on-line Module) روشهای تصمیم گیری گروهی در تهیه طرحهای توسعه شهری: گروه های کارآمد در برنامه ریزی گروه هایی هستند که برای موفقیت مداوم فرآیند بررسی و تهیه طرح ها به منظور ارتقای آن ها در بلند مدت کمک های واقعی و خدمات ارزنده ای را ارایه می دهند. تحقیقات، همبستگی قوی را بین شاخص های موفقیت جلسات و مهارت آن ها در تصمیم گیری ها را نشان می دهد. موفقیت در تصمیم گیری گروهی وابسته به این عامل است که کار گروهی وکمک های فردی تا چه اندازه بصورت مناسب هماهنگ و سپس تلفیق می شود. فرمول خیلی ساده ای ارایه گردیده تا ارتباط بین تاثیر گذاری تصمیم گیری گروهی ، مجموع کمک های کارشناسی ومنافع کارگروهی منهای زیان های کار گروهی را نمایش می دهد. زیان های کارگروهی – منافع کار گروهی + مجموع کمکهای کارشناسی = اثر تصمیم گیری گروهی بدیهی است که به منظور افزایش تاثیر گذاری تصمیم گیری گروهی وافزایش خلاقیت گروهی، برنامه ریزان باید هدفی را پیگیری کند تا از گروه به عنوان منبع تصمیم گیری سود ببرد، در حالیکه بروز زیان های بالقوه در گروه می تواند منابع تصمیم گروهی را به حداقل برساند. اخیرا قالب و روش های زیر برای تامین این اهداف مورد استفاده قرار می گیرد. گروه های تعاملی: این گروه با مباحثه و مذاکره سازمان نیافته در میان کارشناسان توصیف می شوند. این روش معمول ترین چارچوب مورد استفاده در تصمیم گیری گروهی است . یک روند مباحثه منظم که ممکن است نوساناتی داشته باشد. در بسیاری از موقعیت های ساده این روش می تواند خیلی خوب بکار رود. با وجود این، شماری از نظریه پردازان ومحققان به مشکلات بالقوه ای اشاره دارند که ممکن است گروه های تعاملی با آنها مواجه ودر نتیجه کارآیی گروه کاهش یابد. برای رفع این معضل، روش های تصمیم گیری دیگری ابداع گردید. روش حل مساله گروهی: این روش در شرایط کنونی فرآیند تهیه، بررسی واصلاح طرح های توسعه، یکی از روشهای مناسب در تهیه و بررسی طرح ها محسوب می گردد. زیرا که مناسب ترین فرآیند اظهار نظر توسط اعضای گروه است . شش گام برای حل مساله گروهی شناسایی و انتخاب مساله تعیین هدف حل مساله تجزیه وتحلیل ابعاد مختلف مساله -   جمع آوری اطلاعات -   شناسایی علل ریشه ای بروز مشکل تعیین راه حل های بالقوه برای حل مساله ارزیابی راه حل های مختلف انتخاب و به اجرا در آوردن بهترین راه حل ارزیابی نتایج از راه حل اجراء شده و استاندارد کردن آن به عنوان روشی تازه   گروه های توافقی : اتفاق نظر، وضعیتی است که انتخابی معین با حمایت بیشترین اعضا تصویب می شود. در این حالت حتی آن هایی که مخالف هم هستند احساس می کنند که مورد توجه قرارگرفته و برای تاثیر گذاری بر روند تصمیم گیری دارای فرصتی عادلانه بوده اند. گروه های توافقی به اعضایشان اجازه ارتباط غیر مستقیم هم می دهند. با این وجود در فرآیند مباحثه ، اعضا به دنبال دستورالعمل های خاص طراحی شده برای ترویج روش حل اختلاف و تبعیت از آن هستند. اصل آن است که اتفاق نظر مستلزم اتفاق آرا نیست، بلکه مستلزم احترام به همه نظرات مخالف اعضا است. تحقیق تطبیقی از گروه های تعاملی و توافقی در کارهای سنجشی خصوصا بررسی و تهیه طرح های توسعه شهری نشان داده است که گروههای توافقی به تصمیمات با کیفیت بالاتری می یابند (1984، Erffmeyer and lane به نقل از علی حسینی،1382). روش گروه اسمی: این روش معمولا هنگامی استفاده می شود که اعضای گروه دارای نظرات و اهداف متفاوتی باشند، به گونه ای که اختلاف نظرهای رقابت آمیز و کشمکش ها می تواند برای فرآیند تصمیم گیری گروهی مشکل آفرین باشد. قواعد و اصولی که در این روش استفاده می گردد عبارت است از: الف – شرکت کنندگان در جلسات بررسی طرح های توسعه شهری و منطقه ای به تنهایی فعالیت می کنند و با ارایه راه حل های مناسب و جایگزین به صورت نوشته به پرسش ها پاسخ می دهند؛ ب – سپس جواب ها و عقاید به صورت دوره ای از پاسخ ها، بدون هیچ انتقادی و یا بحثی خوانده  می شود؛ ج- نظراتی که خوانده می شود بر صفحات کاغذ روزنامه ای ثبت می شود. در ادامه نظرات برای تشریح بیشتر مورد بحث قرار می گیرد. در این حالت نظرات مورد ارزیابی قرار نمی گیرد ؛ د- یک روند رای گیری کتبی دنبال می شود که منجر به اولویت بندی انتخاب ها برحسب اهمیت آنها می شود؛ ه- مرحله آخری مجددا تکرار می شود تا توضیح بیشتری از فرآیند ارایه گردد(کلی ، 1381). روند رای گیری نهایی ، اجتناب از مخالفت ها ، محدودیت ها ونتایج نا مطلوب است. این موضوع پذیرفته شده که روش گروه اسمی برای دستیابی به واقعیت یا کاهش مشکلات ناشی از ابراز نظرها، روشی مناسب تر است زیرا سایر الگوها از جمله گروه های تعاملی یا توافق باید برای حل مشکلات به ارزیابی نقطه نظرات یا اتفاق نظر گروهی روی آورد در حالی که این روش این گونه نیست. نمروف، پاستمور و فورد (1976، pastmore and ford، Nemoroff) عملکرد وشاخص های این رویکرد در میان گروه های تعاملی و توافقی را به صورت تطبیقی بررسی کرده اند. آنها دریافتند که در هیچکدام از معیارهای عملکردی ، اختلافی ما بین تصمیمات اتخاذ شده به وسیله گروه های تعاملی و روش گروه اسمی وجود ندارد. به طور چشمگیری تصمیمات گروه توافقی در تمام معیارهای عملکردی از گروه هایی که از روش اسمی و تعاملی استفاده می کردند بهتر بود(حسینی،1382). روش های دلفی: روش دلفی رویکردی است که توسط دالکری وهلمر (1969- Dalkery and helmer) بیان گردید. این روش منافع و مزایای روش تصمیم گیری گروهی را بدون برخورد چهره به چهره اعضا در نظر می گیرد . به اعتقاد این روش ، تصمیم گیری گروهی موثر و کار آمد می تواند در فواصل طولانی و بین اعضای غیر منسجم به نتیجه برسد. روش دلفی نیازمند مجموعه ای از پرسشنامه توزیع شده بین اعضای هیات تصمیم گیری می باشد. اولین پرسشنامه مشکل را بیان و راه حل های فوری را در خواست می کند. سپس این راه حل ها توسط هماهنگ کننده تصمیمات خلاصه می شوند. این خلاصه با پرسشنامه دوم به هیات ارجاع می شود. اعضای هیات مجددا پاسخ می دهند و فرآیند تکرار می شود تا اینکه اجماعی حاصل شود و تصمیمی صحیح اتخاذ گردد. با وجود پیچیدگی و هزینه توزیع مجموعه پاسخنامه ها ، روش دلفی در موقعیت هایی که جمع آوری مردم از لحاظ فیزیکی ممکن نیست، تصمیم گیری گروهی را ممکن می سازد. روش های آماری (ریاضی) معمولا برای اهداف متعدد و متضاد مورد استفاده قرار می گیرد که برای مدیریت کوتاه مدت و روزانه فرآیند تصمیم گیری معیاری مناسب به حساب می آید. ارفمایر ولین دریافتند که: الف – روش دلفی ، قابل قبولترین چهار چوب تصمیم گیری در وضعیت هایی است که در درجه اول با کیفیت بالا و در درجه دوم به پذیرش اعضا و این مساله که زمان یک امر ابتدایی نیست تاکید دارند؛ ب- شیوه توافقی ، قابل قبول ترین چهار چوب تصمیم گیری در وضعیت هایی است که نیازمند تاکید بر راه حلهایی با درجه پذیرش بالا و کیفیت بالاست می باشد؛ تکنیک تنها بعنوان یک جزء تشکیل دهنده در هر روش مشارکتی محسوب می­گردد. بعبارت دیگر ابزارها و روالهایی برای اجرای خود روش مورد استفاده قرار می­گیرد. ضمنا روش یکی از چند جزء تعاملی در هر دستور العمل مشارکتی است. در انتخاب مناسب ترین ابزارها، عوامل متعددی می­تواند دخالت داشته باشد. لذا انتخاب ابزارها و قضاوت در مورد مزیت نسبی هر کدام از آنها به روش مشارکتی خاص وابسته است . در این زمینه تکنیک­های جدیدی نیز بطور پیوسته توسط متخصصین معرفی و ارائه می شود . این امر خود گواه برتکامل پذیری تکنیک هاست. در عین حال، انتخاب نوع وساختار هر تکنیک همانند خود روش مشارکتی متنوع  و ویژه خواهد بود. طبقه بندی دیگری نیز بصورت عمومی می توان از تکنیکهای مشارکت شهروندان در تهیه طرحهای توسعه شهری بشرح ذیل ارائه کرد: 1-  تکنیک های برگزاری جلسات : شامل جلسات عمومی ، جلسات کاری و کارآگاه هاست که در آن می توان بعضی از روندهای زیر را جدا کرد، آماده کردن جلسات ، توسعه سوالات ، برنامه ریزی و اداره جلسات ، مدیریت تضادها، اقدام فوری پس از جلسه، ارزیابی جلسه، تابلوهای گزارش کار، برنامه ریزی عملکرد، الگوسازی ساختاری- تفسیری ، تجزیه وتحلیل موانع بازدارنده، جستجوی راه حلها، فرآیند دستیابی به اتفاق نظر و تکنیک های مکمل  برگزاری جلسات (ایفای نقش ، اجرای نمایش و...)؛ 2-  تکنیک ­های جمع آوری اطلاعات : این تکنیکها شامل شرح حالهای اجتماعی ، مراجعه به اسناد و کتب ، مصاحبه ها و پرسشنامه هاست؛ 3-  سازمان های معتبر(کمیته های مشاوره ای و گروه های ضربت)؛ ارائه اطلاعات( رسانه های خبری، خانه های عمومی، نمایش ها و بازدیدهای مکانی)؛ 4-  تکنیک های تصمیم گیری مشارکتی : تکنیکهای حل مساله گروهی، روش دلفی ، روش گروه اسمی و روش توافقی را در بر می گیرد. جمع بندی: باتوجه بستر های علمی و فلسفی نظام یافته در چند دهه اخیر لزوم مراجعه به خرد جمعی در راستای توسعه پایدار امری ضروری تلقی گردیده و مطالعات زیادی در اثبات ضرورت، تحولات و چگونگی تحقق این امر صورت گرفته است. همانطور که ارائه گردید بسته به موضوع و سطح برنامه ریزی گاه از مشارکت بعنوان پارادایم و گاه در سطح یک تکنیک می توان بهره برد. در برخی موارد همچون بحران ها یا مواجهه با جعبه های سیاه مسایل و مشکلات نیز بسته های راه حل تحت عنوان پژوهش مشارکتی یا .... مطرح می گردد. پنداشتن این موضوع که از برنامه ریزی مشارکتی یا مشارکت در معنای عام به مثابه کلیشه ای که در تمامی شرایط یا سطوح می توان استفاده نمود نیز اشتباه است و باید به این مبحث همچون بسته ای نگریست که برای دستیابی به اهداف گزینشی از اجزای آن یا کلش صورت می دهیم.   منابع: -    حسینی، علی(1382) «ساز و کارهای مشارکت شهروندان در تهیه طرح های توسعه شهری و ارائه الگوی مناسب، نمونه موردی شهر رشت» پایان نامه دکتری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس. -         شکوئی، حسین(1375) «اندیشه های نو در فلسفه جغرافیا» جلد اول، انتشارات گیتاشناسی، تهران. -     عسگری، علی(1378) «درس هائی از تئوری برنامه ریزی ارتباطی برای برنامه ریزی توسعه در ایران» اولین همایش تدوین برنامه سوم، جلد سوم، سازمان مدیریت و یرنامه ریزی، تهران. -         کلی،کیت (1378) «فنون تصمیم گیری گروهی» ترجمه سید امین ا... علوی، مرکز آموزش مدیریت دولتی، تهران. -          گهر، فرشاد و محمد تقی ضیائی بیگدلی(1380) «پژوهش مشارکتی» انتشارات پژوهشکده امور اقتصادی، تهران. -         مشاور فرنهاد(1383) «طرح جامع ناحیه ای مشهد» وزارت مسکن و شهرسازی، تهران. -          یار احمدی، امیر(1378) «به سوی شهرسازی انسان گرا» شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران. -          APA کتاب استانداردهای شهرسازی. -         www.rec.org/REC/Publications/List.html#PP « Public Participation and Sustainable Development on-line Module» -         www.sciencedirect.com      

نظرات() 
تاریخ آخرین ویرایش:- -

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر